Archival resources online szukajwarchiwach.pl

Księgi ziemskie chełmskie

Archiwum Państwowe w Lublinie
- brak danych - 1429-1810
Acta terrestria Chelmensia 1429 - 1810
- brak danych - tak
instytucje ochrony prawa i wymiaru sprawiedliwości - sądy, trybunały niemiecki
polski
łaciński
ruski
inne pomoce No indeksy i sumariusze wykonane w XIX w. w Archiwum Akt Dawnych w Lublinie przez Detmerskiego
inwentarz książkowy Yes spis ksiąg ziemskich wykonany podczas skontrum
Ślady działalności sądu ziemskiego chełmskiego sięgają pierwszej połowy XV w.
Był organem pierwszej instancji a jego jurysdykcji podlegały wszystkie sprawy szlachty osiadłej z dziedziny sądownictwa spornego, z wyłączeniem należących do grodu 4 artykułów starościńskich (podpalenie, napad na drodze publicznej, najście na dom, zgwałcenie). Ponadto do 1631 r. jako jedyny miał prawo przyjmowania do swoich akt wpisów związanych z nabywaniem lub zbywaniem dóbr ziemskich (tzw. prawo wieczności).
Obszarem działania sądu chełmskiego była wchodząca w skład województwa ruskiego ziemia chełmska z powiatem krasnostawskim włącznie. Ten sam skład sędziowski sprawował w określonych prawem terminach sądy w Chełmie dla powiatu chełmskiego, a tuż po nich dla powiatu krasnostawskiego w Krasnymstawie. Istnieje ślad, że w latach 1429-1465sądy odbywały się również w Hrubieszowie
Skład sędziowski stanowili wybierani na sejmikach i zatwierdzani przez króla: sędzia (iudex terrestris), podsędek (subiudex terrestris) i pisarz ziemski (notarius terrestris). Konstytucje sejmowe szczegółowo regulowały zasady wyboru, zatwierdzania, składania przysięgi oraz trybu sprawowania funkcji. Obradom towarzyszyło zwykle kilku przedstawicieli szlachty w roli asesorów.
Sąd sprawował swe funkcje okresowo, na rokach ziemskich (termini terrestres). Przed ich rozpoczęciem odbywało się leżenie ksiąg (positio actorum), podczas którego pisarz i komornicy przyjmowali wpisy od stron. Terminy regulowane były zwyczajem oraz konstytucjami sejmowymi.
W 1792 r. Sejm Wielki dokonał reformy sądownictwa szlacheckiego I instancji, wprowadzając na miejsce dotychczasowych sądów ziemskich i grodzkich sądy ziemiańskie. Zachowano uprawnienia obu sądów, wprowadzając jednocześnie zmiany w składzie sądu oraz trybie sprawowania funkcji – „sąd zawsze gotowy” (VL IX, s. 370-376). Dla ziemi chełmskiej i powiatu krasnostawskiego ustalono jeden skład sądu, sądzącego na zmianę w Chełmie i Krasnymstawie.
Kolejną reformę przyniosła konstytucja grodzieńska z 23 XI 1793 r. przywracająca sądy ziemskie. Nowo utworzone województwo chełmskie obejmowało ziemie: chełmską, parczewską i łukowską i każda miała osobny sąd (Vl X s. 311). Utrzymano jednak szeroką kolegialność sądu, zasady funkcjonowania i wprowadzony w sądach ziemiańskich urzędowy język polski (VL X, s. 286-294).
Po III rozbiorze władze austriackie stopniowo likwidowały na terenie Galicji Zachodniej polskie sądownictwo ziemskie.
W latach 1796-1810 w Chełmie funkcjonowała już tylko kancelaria ziemska, przyjmująca wpisy spraw o charakterze niespornym i wydająca wypisy z ksiąg, konieczne do regulacji spraw majątkowych.
Zapisy [Inscriptiones], 1429-1796, 14 j.a., w tym księga ziemska hrubieszowska, zapisy, z lat 1429-1465, Wyroki [Decreta], 1429-1797, 50 j.a., Relacje [Relationes, RMO], 1739-1797, 13 j.a., Ingrosacje [Ingrossationes], 1796-1810, 9 j.a., Fragmenty ksiąg, akta luźne, XVI-XVIII w., 4 j.a., Ekstrakty z ksiąg, XVII-XVIII w., 2 j.a., Widendarze [Videndaria], 1739-1796, 6 j.a., Wpisy spraw [Regestra causarum], 1614, 1619, 1740-1749, 1779-1797, 17 j.a., Index quietationum de precio debitorum, 1777-1796, 1 j.a., wyłączona z Chełmskiego Konsystorza Greckokatolickiego, sygn. 1159 7 ksiąg z lat 1471-1701 znajduje się w Narodowym Archiwum Republiki Białorusi w Mińsku, nr zesp. 1790

Amount of archival material

116

116

0

9.65

9.65

0.00

Amount of non-archival material

0

0.00

- brak danych -