Archival resources online szukajwarchiwach.pl

Archiwum Państwowe w Przemyślu

Archiwum Państwowe w Przemyślu
Previous archive Next archive
4200.0 - brak danych -
2170.0 18
26780 5720

Oddział I – Opracowania Zasobu
Oddział II – Nadzoru nad Narastającym Zasobem Archiwalnym
Oddział III – Informacji i Udostępniania, w skład którego wchodzą:
– pracownia naukowa
– biblioteka
Oddział IV Ewidencji i Przechowywania
Oddział V Konserwacji i Reprografii, w skład którego wchodzą:
– pracownia konserwatorska
– pracownia reprograficzno-fotograficzna
Dział Poligrafii, w skład którego wchodzą:
– Drukarnia
– Introligatornia
Dział Finansowo-Księgowy
Dział Administracyjno-Kadrowy
Stanowisko ds. Komputeryzacji
Stanowisko ds. Oorganizacyjnych, Obsługi kancelaryjnej i Archiwum Zakładowego

Początki archiwum miejskiego w Przemyślu sięgają średniowiecza i wiążą się z lokacją miasta na prawie magdeburskim oraz powstaniem pierwszych organów władzy w mieście: rady i ławy miejskiej. Miejscem przechowywania archiwaliów była kancelaria miejska, początkowo wspólna dla sądu ławniczego i radzieckiego. Najcenniejsze dokumenty, tj. przywileje królewskie dla miasta, przechowywane były w skarbcu miejskim. Termin archiwum miejskie – „archivum civile” – po raz pierwszy odnotowany został w 1635 r. Pod pojęciem tym rozumiano akta i księgi miejskie gromadzone w skrzyniach będących pod opieką kluczników. Pomieszczenie, w którym przechowywano księgi miejskie znajdowało się w ratuszu, dlatego też mówiono o archiwum ratuszowym. Oprócz oprawnych ksiąg kancelarie miejskie gromadziły akta luźne (głównie dokumenty wydawane przez kancelarie obce) oraz procesowe (dotyczące zarówno procesów, w których stroną było miasto jak również prywatnych mieszczan przemyskich).
Po I rozbiorze Polski Przemyśl znalazł się pod zaborem austriackim i w 1789 r. otrzymał nowy przywilej miejski. Zmianie uległa wówczas organizacja kancelarii. Administracja austriacka wykorzystała zgromadzone w archiwum miejskim akta do założenia ksiąg tabularnych. Większość archiwum staropolskiego, z wyjątkiem dyplomów pergaminowych, została złożona w jednym z pomieszczeń magistratu i tam też pozostawała po zajęciu budynku przez powstały w 1855 r. Sąd Obwodowy w Przemyślu. Akta miejskie zostały wówczas połączone z sądowymi. Sytuacja taka trwała do 1874 roku, kiedy to akta przekazane uprzednio sądowi zostały zwrócone miastu. Opiekę nad odzyskanym archiwum powierzono Mieczysławowi Błażowskiemu, który opracował w latach 1874–1877 „Katalog starożytnego Archiwu Królewskiego Miasta Przemyśla”, stanowiący do dziś źródło cennych informacji o dziejach i zawartości archiwaliów staropolskich.
W 1917 r. Magistrat miasta opiekę nad Archiwum powierzył Towarzystwu Przyjaciół Nauk w Przemyślu. Pierwszą archiwistką z ramienia TPN była dr Maria Polaczkówna. Po jej wyjeździe z Przemyśla Zarząd TPN postanowił powierzyć opiekę nad archiwum miejskim Janowi Smołce. Uporządkowane przez Smołkę archiwum miejskie otrzymało nowy układ, a efektem jego prac był wydany w 1927 r. "Katalog Archiwum Aktów Dawnych Miasta Przemyśla". W 1935 r. TPN przeniosło Archiwum Aktów Dawnych Miasta Przemyśla do pomieszczeń w budynku przy ul. Władycze 7, który otrzymało od miasta. Polepszyło to warunki przechowywania archiwaliów i ich udostępniania badaczom miejscowym i przyjezdnym.
Wybuch II wojny światowej przerwał działalność TPN, a tym samym doprowadził do powrotu archiwum miejskiego pod opiekę miasta. Archiwum miejskie nie poniosło w czasie działań wojennych w 1939 r. żadnych strat i pozostało w dawnym miejscu.
Okres II wojny światowej, zwłaszcza zaś poczynania okupanta sowieckiego i niemieckiego wywarły znaczący wpływ na dzieje Archiwum miejskiego w Przemyślu. Jego dyrektorem do końca kwietnia 1940 r. pozostawał Jan Smołka. Wkrótce jednak zarząd nad Archiwum przejęła działająca z upoważnienia sowieckich władz archiwalnych pracownica Archiwum lwowskiego Korolowa. Z jej polecenia na przełomie maja i czerwca 1940 r. wywieziono do Lwowa znaczną część przemyskich zbiorów archiwalnych, w tym akta z okresu staropolskiego. W Przemyślu pozostały jedynie akta z okresu galicyjskiego, które zostały ukryte w Bibliotece TPN. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej Jan Smołka, ponownie zatrudniony na stanowisku archiwariusza miejskiego, interweniował u niemieckich władz okupacyjnych prosząc o sprowadzenie ze Lwowa zasobu przemyskiego Archiwum miejskiego. Starania te zostały zwieńczone sukcesem i we wrześniu 1943 r. większość akt wróciła do lokalu Archiwum, mieszczącego się w siedzibie TPN przy ul. Władycze 7. Znalazły one tutaj schronienie zaledwie na kilka miesięcy. Niemcy, wycofując się przed ofensywą Armii Czerwonej, nakazali przygotować Archiwum Aktów Dawnych Miasta Przemyśla do wywiezienia z miasta. Dnia 15 czerwca 1944 r. akta staropolskie zostały spakowane w 10 skrzyniach i przygotowane do transportu. J. Smołka sporządził w dwóch egzemplarzach ewidencję wszystkich wywożonych jednostek archiwalnych. Protokół zdawczo-odbiorczy przekazał Zarządowi Miejskiemu oraz Placówce Rozproszenia Archiwaliów w Tyńcu.
Sytuacja Archiwum miejskiego uległa zmianie na początku 1945 r. Wówczas to Smołka objął opiekę nad znajdującą się w Archiwum w Przemyślu XIX-wieczną registraturą. Wkrótce też rozpoczął starania o zwrot archiwaliów staropolskich. Dyrekcja Archiwów Państwowych w Warszawie poleciła wówczas Archiwum Państwowemu w Krakowie, pod którego opieką znalazły się wywiezione do Tyńca przemyskie akta staropolskie, aby przekazano je do Przemyśla. Jan Smołka zmarł w 1946 r.
W 1947 r. opiekę nad Archiwum miejskim powierzono Kazimierzowi Arłamowskiemu, który wkrótce sprowadził akta staropolskie do Przemyśla i umieścił je w budynku TPN przy ul. Władycze 7. Po przeprowadzeniu skontrum archiwaliów i niezbędnych prac porządkowych, przystąpił do ich udostępniania pod koniec 1947 r.
Zarządzeniem Ministra Oświaty z 10 listopada 1950 r. zostało powołane Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Rzeszowie. Archiwum miasta Przemyśla po włączeniu go do państwowej sieci archiwalnej w czerwcu 1951 r. zostało podporządkowane WAP w Rzeszowie i otrzymało ono nazwę: Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Rzeszowie Oddział w Przemyślu. Stan taki nie utrzymał się długo, gdyż ze względu na brak w Rzeszowie odpowiedniej infrastruktury do tworzenia placówek o randze wojewódzkiej, na podstawie decyzji Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 30 września 1952 r. WAP w Rzeszowie zamknięto. Oddział WAP w Przemyślu został podporządkowany WAP w Krakowie, ale faktycznie utrzymywał bezpośredni kontakt z NDAP w Warszawie. Ostatecznie sprawę Archiwum przemyskiego rozwiązało zarządzenie Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 30 września 1952 roku, na mocy którego powołano Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Rzeszowie z siedzibą w Przemyślu z K. Arłamowskim jako dyrektorem. Uzyskanie przez Archiwum przemyskie statusu archiwum wojewódzkiego, spowodowało, że do jego magazynów zaczęto ściągać materiały archiwalne z terenu całego województwa rzeszowskiego. Warunki lokalowe WAP nie zaspokajały jednak potrzeb nowo powołanego archiwum. Podjęte starania doprowadziły do uzyskania od władz miejskich w styczniu 1961 r. budynku pocerkiewnego po OO. Bazylianach przy ul. PCK 4. W wyniku kapitalnego remontu budynku znalazły w nim pomieszczenie magazyny, biblioteka, pracownia naukowa, pracownia fotograficzna, pracownia introligatorska i pomieszczenia administracyjne. Powołanie WAP w Rzeszowie z siedzibą w Przemyślu nakładało na jego dyrektora obowiązek zorganizowania sieci powiatowych archiwów państwowych na terenie województwa rzeszowskiego. Pierwszym zorganizowanym przez K. Arłamowskiego archiwum było Powiatowe Archiwum Państwowe w Rzeszowie, które 29 grudnia 1952 r. zostało przekształcone w Oddział Terenowy w Rzeszowie. W późniejszych latach powstały kolejne archiwa: w Jaśle (1952), w Tarnobrzegu (1953), w Sanoku (1954), w Przeworsku (1961). Archiwum przemyskie miało rangę placówki wojewódzkiej do końca 1970 r. Z dniem 1 stycznia 1971 r. siedzibę Wojewódzkiego Archiwum Państwowego przeniesiono do Rzeszowa, natomiast w Przemyślu powołano Oddział Terenowy podległy WAP w Rzeszowie. Kierownikiem Archiwum przemyskiego została Wanda Kaput, a od 1972 r. Aurelia Dziedziuk. Stan taki utrzymywał się do 1975 r., tj. wprowadzenia nowego podziału administracyjnego Polski. Utworzenie województwa przemyskiego, a także dobra baza lokalowa archiwum, bogaty zasób, tradycje ośrodka kulturalnego i naukowego, były podstawą powołania zarządzeniem nr 4 Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z 21 stycznia 1976 r. Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Przemyślu, obejmującego swym zasięgiem obszar województwa przemyskiego. Funkcję p.o. dyrektora powierzono Aurelii Dziedziuk, a od 1 sierpnia 1976 r. stanowisko dyrektora objął Zdzisław Konieczny. Dzięki jego staraniom w roku 1977 Prezydent miasta Przemyśla przekazał Archiwum dodatkowe pomieszczenia byłego klasztoru przy cerkwi OO. Bazylianów, będące wcześniej w użytkowaniu zakonnic, które wyprowadziły się z nich w 1976 r. W latach 1983–1988 przeprowadzono kapitalny remont i rozbudowę uzyskanych budynków.
Kolejne zmiany dotyczące Archiwum dokonały się w związku z reformami ustrojowymi państwa. Ustawa o stosunku do Kościoła Katolickiego w PRL uchwalona przez Sejm w 1989 roku stworzyła możliwość zgłoszenia roszczeń majątkowych Kościoła obrządku greckokatolickiego. Skorzystali z niej OO. Bazylianie, zgłaszając swe roszczenia Komisji Majątkowej w Warszawie, która decyzją z 1 października 1991 r. orzekła zwrot byłej cerkwi i klasztoru. Dzięki poparciu m.in. przemyskich organizacji, Prezydenta Miasta Przemyśla, Wojewody Przemyskiego udało się Archiwum uzyskać budynek byłej pralni i łaźni miejskiej w Przemyślu. Pozyskane środki – z MEN, Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych w Warszawie, Sejmowej Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych, Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Funduszu Ochrony Środowiska, Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i licznych organizacji społecznych – pozwoliły na kapitalny remont i modernizację otrzymanego budynku.
W rezultacie remontu trwającego od 1992 do 1996 roku Archiwum Państwowe w Przemyślu uzyskało budynek odpowiadający wymogom archiwalnym, z magazynami mogącymi pomieścić 7 tys. m.b. akt. Ponadto w budynku znajduje się magazyn antymagnetyczny, przygotowany do przechowywania nowych nośników elektronicznych, pomieszczenia oddziału konserwacji (w tym pracownie fotograficzno-reprograficzna, introligatorska), biblioteka z czytelnią, pracownia naukowa, sala konferencyjno-wystawowa, mała sala konferencyjna, pokoje przeznaczone dla opracowania akt, pomieszczenia biurowe oraz inne.
W 1996 r. na emeryturę przeszedł dr Zdzisław Konieczny. W wyniku konkursu nowym dyrektorem Archiwum Państwowego w Przemyślu został mgr Bogusław Bobusia.
W 1997 r. rozpoczęto rozmowy na temat możliwości nawiązania i rozwinięcia współpracy między archiwami: lwowskim i przemyskim. Ustalono wstępnie zakres takiej współpracy oraz rozważono możliwe jej formy. 24 IX 1997 r. podpisana została pierwsza umowa pomiędzy Centralnym Państwowym Historycznym Archiwum we Lwowie, a Archiwum Państwowym w Przemyślu. Współpraca jest kontynuowana.
Pod koniec roku 1998 Archiwum zakupiło wyposażenie likwidowanej drukarni, co dało początek działalności poligraficznej. Obecnie Drukarnia funkcjonująca w ramach Działu Poligarfii realizuje produkcję druków akcydensowych zamawianych przez archiwa państwowe oraz drukuje wydawnictwa książkowe i broszurowe, własne oraz zlecane przez NDAP.