Archival resources online szukajwarchiwach.pl

Cech szewców w Łowiczu

Archiwum Państwowe w Warszawie Oddział w Łowiczu
- brak danych - 1631-1939, 1945-1950
- brak danych - 1631 - 1939
1945 - 1950
- brak danych - tak
cechy, związki rzemieślnicze - - polski
rosyjski
łaciński
niemiecki
inwentarz książkowy Yes - brak danych -
spis zdawczo-odbiorczy Yes - brak danych -
W literaturze historycznej przyjęło się na ogół twierdzenie, iż cechy to korporacyjne organizacje zawodowe jednej lub kilku specjalności powstałe w celu kontroli rynku i procesu produkcji. Czynnikiem umożliwiającym ich rozwój i dominację jako podstawowej formy organizacji produkcji okazał się rozwój samorządności miejskiej, która w warunkach polskich zaczęła kształtować się w XIII stuleciu. Wraz z upowszechnianiem się ustroju opartego na prawie niemieckim postępował w polskich miastach proces tworzenia się na tych samych zasadach organizacji, które skutecznie reglamentowały rynek popytu i podaży, miały wpływ na jakość i wielkość wyrobów. Oprócz celów gospodarczych znaczną rolę w powstawaniu cechów rzemieślniczych odgrywała chęć zaspokojenia potrzeb społecznych i kulturalnych. Cechy bowiem tworzyły więzi grupowe, służące opiece i obronie członków oraz kształtowaniu się ich obyczajów zawodowych, towarzyskich, a przede wszystkim różnych form życia religijnego.
Podstawy działalności cechu wyznaczał przywilej, określający ogólnie jego prawa i zasady organizacyjne. Natomiast wewnętrzny ustrój cechu opierał się na jego własnych ustawach, zwanych wilkierzami, które zatwierdzała rada miejska, czuwająca nad przestrzeganiem statutu i praw cechu oraz kontrolująca jego księgi rachunkowe. Na czele cechu stał cechmistrz, wybierany co roku spośród mistrzów i mający do pomocy starszych, których liczba zależna była od wielkości cechu. Zarządzał on w gospodzie cechowej spotkania starszych, tzw. schadzki, stał też na czele sądu cechowego, który podejmował decyzje ważne dla działalności całego cechu bądź rozstrzygał sprawy sporne między jego członkami.
Do głównych zadań cechu należało takie zorganizowanie produkcji w mieście, aby przynosiła ona wymierne korzyści finansowe wszystkim jego członkom /braciom/. Cech ustalał liczbę warsztatów w mieście i pracujących w nim rzemieślników, decydował o warunkach i sposobie egzaminów na majstrów i czeladników, regulował zakup surowców, kontrolował jakość wyrobów oraz ich ilość i sposób sprzedaży. Będąc wspólnotą braci, cech uczestniczył we wszelkich uroczystościach i zgromadzeniach miejskich, brał także w uroczystościach prywatnych jego członków /zaślubiny, chrzciny, pogrzeby/, zapewniał opiekę wdowom i sie-rotom i in. Każdy z cechów posiadał swój skarbiec i skrzynię /ladę/, gdzie przechowywane były najważniejsze dokumenty /statuty/, miał też swego patrona i chorągiew. Niektóre z cechów sprawowały też pieczę nad własnymi ołtarzami i kaplicami w kościołach.
Jednostką produkcyjną w cechu był warsztat mistrza. On organizował zakup surowców, przyjmował zamówienia klientów i prowadził handel swymi wyrobami, nadzorował pracę w warsztacie i odpowiadał za jakość wytwarzanych towarów. Droga do uzyskania tytułu mistrza była żmudna i prowadziła przez kolejne stopnie ucznia i czeladnika. Uczeń odby-wał praktyki w warsztacie mistrza, ale zanim został wpisany do księgi terminatorów, musiał wnieść opłatę do kasy cechowej, a przede wszystkim przejść okres próbny. Rozpoczynał pra-cę od najprostszych czynności, często nie związanych z przyszłym zawodem. Po paru latach mógł się wyzwolić na czeladnika i pracować jako wykwalifikowany rzemieślnik w warsztacie, za co otrzymywał wynagrodzenie od mistrza. Wyzwoliny na czeladnika wiązały się z ponownym wniesieniem opłat do skarbu cechowego.
Kandydat na mistrza oprócz świadectwa prawego urodzenia, zaświadczenia o odbyciu nauki czy opinii z ostatniej praktyki musiał posiadać prawo miejskie - "ius cyvili" oraz odbyć okres próbny u miejscowego mistrza. Statuty cechowe wymagały też często od czeladnika zdobywania praktyki u mistrzów w innych miastach, a więc wędrówki po kraju. Podstawą do uzyskania tytułu mistrzowskiego był egzamin - majstersztyk. Przed wykonaniem pracy, którą oceniali mistrzowie danego cechu, zdający musiał wnieść opłatę do skarbu za egzamin, a po jego pomyślnym zakończeniu postawić kolację w gospodzie. Osobnych środków wymagało też otwarcie własnego warsztatu. Ich brak powodował, iż wielu kończyło karierę rzemieślniczą na etapie czeladnika. Największe szansę na samodzielne stanowisko mieli synowie wła-ścicieli warsztatów oraz ci czeladnicy, którzy dzięki na przykład małżeństwu z wdową po mistrzu lub jego córką dostawali się do cechu.
Najstarsze informacje źródłowe o cechach w Łowiczu pochodzą z połowy XV wieku. W przywileju z 1443 r., w którym wyrażona była zgoda arcybiskupa Wincentego Kota na wybudowanie ratusza na Nowym Mieście w Łowiczu, mowa jest o cechach podlegających burmistrzowi i radzie, z wyjątkiem cechu kuśnierskiego. Dokument wymieniał również tkaczy i postrzygacza sukna, którzy otrzymali jednocześnie pozwolenie na posiadanie w przyszłym ratuszu swych kramów i jatek. Brak starszych źródeł wskazujących na funkcjonowanie w mieście jeszcze innych organizacji cechowych nie oznacza, iż nie istniały one wcześniej. Zdaniem wielu badaczy początków powstawania rozmaitych specjalności rzemieślniczych w Łowiczu i tworzenia się związków cechowych można śmiało już poszukiwać w drugiej połowie XIV stulecia.
Wielu badaczy do najstarszych rzemiosł istniejących w mieście zalicza zdunów. Od nich wzięła swą nazwę ulica Zduńska, stanowiąca oś łączącą dwie części Łowicza: Stare i Nowe Miasto. Ważną dziedziną produkcji w średniowiecznym Łowiczu stanowiło również piwowarstwo. Jeszcze przed lokacją Nowego Miasta piwowarzy łowiccy mieli płacić proboszczowi parafii staromiejskiej tzw. kożuchowe za przejazd przez jego pole do młyna na Bzurze. Znaczącą rolę odgrywać też musieli prasołowie, czyli handlarze soli. Świadectwem ich pozycji było nie tylko nadane w 1398 r. mieszczanom łowickim przez Władysława Jagiełłę prawo kupowania soli w Bochni i Wieliczce po cenie miast kujawskich. Bractwo prasołów w drugiej połowie XV w. objęło w posiadanie budynek dawnego ratusza, zwanego “Kupusem” na rynku staromiejskim, przeznaczając go na skład soli.
Wyrazem rosnącej roli handlu w mieście był przywilej króla Władysława z 1424 r. uwalniającego wszystkich poddanych arcybiskupstwa gnieźnieńskiego od płacenie cła i tar-gowego. Mieszczanie łowiccy uzyskali też w 1441 r. specjalny akt królewski stwierdzający, iż wolni są od płacenia cła /tzw. myta pobieranego przy wjeździe do miast/ i targowego w całym kraju. Dogodne warunki dla handlu istniały też w samym mieście dzięki targom i jarmarkom na rynkach Starego i Nowego Miasta oraz podgrodziu. Na pierwszym z rynków odbywały się początkowo dwa jarmarki: 15 sierpnia i w niedzielę starozapustną, na drugim również dwa: 13 grudnia /św. Łucji/ i 21 września, w dniu św. Mateusza. Szczególne znacze-nie miał dla miasta ostatni z wymienionych jarmarków, gdyż gromadził kupców ze wschodu, ciągnących z towarami do Poznania.
Przywileje królewskie stanowiły ważne świadectwo ugruntowującej się pozycji mieszczan i krzepnących w owym czasie struktur gospodarczych w mieście. Miały one ścisły związek z tworzeniem w Łowiczu przynajmniej od XIII w. przez arcybiskupów gnieźnień-skich głównego ośrodka administracyjno – gospodarczego własnych dóbr na Mazowszu. Wymownym tego znakiem był wzniesiony nad Bzurą ok. 1355 r. przez abpa Jarosława Skotnickiego zamek gotycki, liczne fundacje kościelne i zakonne w mieście czy ustanowienie przy kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP i św. Mikołaja kapituły kolegiackiej w 1433 r. Nie bez znaczenia dla przyszłości Łowicza było również wcielenie przez króla Kazimierza Jagiellończyka w 1462 r. województwa rawskiego do Korony, a przez to ostateczne uwolnie-nie ziem arcybiskupich i Łowicza od zależności lennej książąt mazowieckich.
W rozwoju miasta decydujące znaczenie miał fakt, iż pozostawało ono niemal do końca XVIII stulecia w rękach arcybiskupów gnieźnieńskich. Odzwierciedleniem tego była struktura wyznaniowa ludności Łowicza, składająca się wyłącznie z katolików /obcy religijnie, prócz jarmarków, nie mieli prawa przebywania w mieście/ oraz władze miejskie, powoływane bezpośrednio przez rezydującego na zamku łowickim starostę. Na czele miasta stała rada, złożona z 12 rajców /konsulów/, którym przewodził burmistrz. Z reguły byli to przedstawiciele łowickiego patrycjatu, a więc cechmistrze i właściciele warsztatów rzemieślniczych. Zgodnie z przywilejem abpa Jana Łaskiego z 1524 r. starosta każdego roku wybierał sześcioosobową nową radę urzędującą, której członkowie dołączali do starej, złożonej także z 6 osób. Starosta sprawował też nadzór nad ławą wójtowską. Od 1600 r. Łowicz nie miał już "prawnego i dziedzicznego sędziego", a jego miejsce zajął podwójci, wybierany przez "starostę lub podstarostę wraz z magistratem i cechmistrzami".
Arcybiskupie zwierzchnictwo nad miastem nie pozostawało bez wpływu na stan gospodarczy i sytuację materialną ludności. Jak pokazują wizytacje Łowicza z XVI wieku, prawie połowa jego mieszkańców trudniła się rzemiosłem, natomiast pozostała głównie handlem, rybołówstwem, ogrodnictwem i uprawą ziemi. Rzemiosło w znacznej mierze nastawione było na potrzeby dworu arcybiskupiego i licznego w mieście duchowieństwa, a także odbiorcę zewnętrznego, zamieszkującego wieś. Przeważały branże: spożywcza, skórzana i tekstylna. Według danych zawartych w lustracji z 1557 r. stanowiły one ponad 80 % wszystkich specjalności rzemieślniczych. Prym wiedli piwowarzy i piekarze /ogółem 103 warsztaty/, po nich byli szewcy, kuśnierze, krawcy, czapnicy i ślusarze. Ogółem lustracja wymienia 251 warsztatów rzemieślniczych, działających w 16 cechach, choć brak w nim np. danych o rzeźnikach czy kuśnierzach, którzy z pewnością funkcjonowali w mieście. Brakuje również wzmianki o sukiennikach /tkaczach/, którzy być może stracili już znaczenie w XVI w.

Tab. I Cechy w Łowiczu wg lustracji z 1575 r.

Nazwa cechu i liczba warsztatów
Kupcy 20
Prasołowie 12
Piwowarzy 53
Piekarze 50
Szewcy 38
Siodlarze 4
Krawcy 16
Kaletnicy 2
Czapnicy 20
Stolarze 3
Kołodzieje 3
Kowale 12
Miecznicy 2
Ślusarze 7
Zduni 7
Złotnicy 2
Ogółem 16 cechów, liczba warsztatów 251

Mniej w stosunku do innych porównywalnych wielkością miast było w Łowiczu kołodziei, bednarzy, stelmachów i stolarzy. Liczba warsztatów i specjalności ulegała zresztą częstym zmianom. Szczególnie zaś widoczna stała się w XVI w. postępująca specjalizacja rze-miosł, wynikająca z powiększania się rynku zbytu i pojawienia się bogatszego, bardziej wymagającego odbiorcy szlacheckiego. Zjawiskiem charakterystycznym dla Łowicza była również przynależność mieszczan do więcej niż jednego cechu, a zarazem grupowanie się w jednym związku rzemieślników różnych profesji. Prawdopodobnie wpływ na to miało powstawanie wąskich specjalności, uwarunkowanych głównie potrzebami dworu arcybiskupiego – złotnicy, snycerze, introligatorzy, szkatułnicy, szmuklerze, hafciarze, paszteciarze czy konwisarze. Wyróżnikiem Łowicza było nadto równoległe występowanie cechów o profilu zawodowym z ich odpowiednikami w sferze religijnej. Niektóre z cechów nosiły też miano konfraterni, np. strzelecka, piwowarska i prasalska, a nawet archikonfraterni, jak miało to miejsce w przypadku stowarzyszenia łowickich kupców.
O wiele większe znaczenie w funkcjonowaniu łowickiego rzemiosła miało też z pewnością ustawodawstwo cechowe, którego twórcami byli arcybiskupi bądź występujący w ich imieniu starostowie. Liczne przywileje i wolności gospodarcze prymasów umożliwiały nie tylko panowanie nad miejscowym rynkiem i eliminowanie obcej konkurencji, były bodźcem dla wzrostu gospodarczego i pomyślności miasta. Warunki ku temu stwarzał także stosunkowo mniejszy niż w innych miastach ucisk podatkowy. Zwrócić należałoby uwagę, iż każdy z wystawionych przywilejów, bez różnicy czy chodziło o odrębne artykuły czy ich potwierdze-nie, musiał posiadać akceptację kapituły kolegiackiej /czynił to w jej imieniu delegowany pisarz lub notariusz/. Poza tym mandaty, ordynacje i dekrety łowickich cechów wyróżniał duży nacisk na sprawy opiekuńcze, przestrzeganie zasad moralnych czy zachowywanie dobrych obyczajów przez brać cechową.
Do czasów potopu szwedzkiego, tj. do połowy XVII w. funkcjonowało w Łowiczu 17 cechów, posiadających własne, nadane przez arcybiskupów przywileje. Wykaz poniżej przed-stawia pełny ich zestaw w kolejności powstawania:
•1470 r. - cech kuśnierzy, posiadający przywilej abpa Jana Gruszczyńskiego; cech wzmiankowany już w 1443 r.; w 1511 r. mogło ich być 64; w 1614 r. abp Wojciech Baranowski zatwierdził jego przywilej, ale wystawiony wcześniej przez abpa Stanisława Karnkowskiego; w 1510 r. do cechu tego należeli również garbarze i ogółem liczył on 33 mistrzów; w 1782 r. wnieśli oni skargę na żydowskich kuśnierzy do abpa Antoniego Ostrowskiego;
•1474 r. cech kowali, który posiadał przywilej abpa Jakuba z Sienna; w lustracji z 1511 r. wymienionych jest 26 kowali, natomiast w 1563 r. cech ten skupiał 18 kowali, 8 ślusarzy oraz 3 mieczników; w 1642 r. abp Maciej Łubieński na prośbę kowali, ślusarzy, mieczni-ków, puszkarzy i pokrewnych rzemiosł potwierdził ich przywileje nadane przez abpa Jana Wężyka sprzed 1638 r.; w 1645 r. ponownie abp Maciej Łubieński potwierdził przywilej Jakuba z Sienna dla kowali; nie wykluczone, że w 1663 r. nastąpiło chwilowe rozdzielenie się rzemieślników, gdyż wówczas abp Wacław Leszczyński na prośbę Mikołaja Głowy i Grzegorza Branickiego, cechmistrzów, Jana Ostrowskiego, złotnika i Jakuba Szczepkowicza, kowala zatwierdził wcześniejsze przywileju cechu kowalskiego; od 1685 r. kowale występują wspólnie z kotlarzami/;
•1475 r. cech szewców, posiadający przywilej abpa Jakuba z Sienna, zatwierdzony następnie w 1529 r. przez abpa Jana Łaskiego i ponownie potwierdzony w 1616 r. przez abpa Wawrzyńca Gembickiego; według lustracji z 1511 r. liczba majstrów wynosiła 25; szewcy płacili nieco więcej do zamku niż inni rzemieślnicy, bo 4 i 1/2 grosza, wynikało to prawdopodobnie z faktu, iż byli oni jednocześnie garbarzami, a więc pracowali na użytek innych rzemiosł i na handel;
• 1512 r. cech piwowarów wymieniany w inwentarzu dóbr arcybiskupstwa, gdzie określano opłaty dla piwowarów i szynkujących, a następnie w 1531 i 1539 r. przy okazji wystawie-nia sumptem cechu nowego /renesansowego/ ratusza na rynku Nowego Miasta; w 1548 r. było 23 piwowarów i aż 63 szynkujących piwem; w 1680 r. abp Jan Wydźga aprobował przywileje cechu; potwierdzali je jego następcy: abp Michał Radziejowski w 1692 r. i Teodor Potocki w 1730 r.; ostatni z prymasów określał już cech mianem konfraterni;
•1518 r. konfraternia strzelecka, powołana przywilejem przez abpa Jana Łaskiego, potwier-dzonym następnie przez króla Zygmunta Augusta w 1569 r.; prawa jej potwierdzali kolejni arcybiskupi: w 1672 r. Mikołaj Prażmowski i w 1724 r. Teodor Potocki; konfraternia ta miała swój plac obok klasztoru bernardynów przeznaczoną do zawodów oraz szopę, tzw. "celsztat", gdzie szynkowano napojami;
•1527 r. cech prasołów, wzmiankowany już w 1512 r. liczył 40 członków; w 1527 r. abp Jan Łaski ustanawiał konfraternię prasołów, przyznając jej wolny od świadczeń magazyn soli w Kupusie na rynku Starego Miasta; w 1548 r. liczyła ona 12 członków; prawa konfra-terni potwierdził następnie w 1680 r. abp Stefan Jan Wydźga, a w 1726 r. abp Teodor Potocki;
•1530 r. cech kupiecki, posiadający przywilej od abpa Jana Łaskiego; z kolei w ordynacji Magistratu Łowicza z 1801 r. miał on już posiadać przywilej z 1335 r. od Kazimierza Wielkiego; istnienie cechu potwierdzone jest źródłowo w 1424 i 1499 r., prawdopodobnie więc przywilej Jana Łaskiego dotyczył powstania bractwa kupieckiego; w 1594 r. abp S. Karnkowski pozwolił na zało
Spuścizna aktowa cechu szewców w Łowiczu stanowi najstarszą chronologicznie zachowaną dokumentację łowickich cechów w archiwum. Otwiera ją księga uchwał sądu cechowego szewców majstrów, której wpisy rozpoczynają się od 1631 r., a kończą na 1745 r. /sygn. 1/. Okładki oryginalne księgi nie zachowały się, a jej aktualny tytuł na okładce zastępczej nadał Marian Tarczyński, kustosz Muzeum Miejskiego w Łowiczu w latach 30-ch XX w. Stan fizyczny akt jest bardzo zły. Początkowe karty księgi są luzem, częściowo uszkodzone mechanicznie, z licznymi śladami zacieków. Powoduje to, że niektóre zapisy stają się całkiem nieczytelne. Księga prowadzona była systematycznie do 1691 r., z wpisami raz lub dwa razy w roku w jęz. polskim, przez posiadającego umiejętność pisania członka cechu lub wynajętego przez cech pisarza urzędu radzieckiego. Następnie zapisy urywają się i są kontynuowane już w XVIII w. Przy niektórych uchwałach na końcu stawiane są znaki krzyża przez starszych cechu lub “sub eodem actu”, gdy sprawa załatwiana była na tym samym posiedzeniu.
Księga zawiera postanowienia sądu cechmistrzów w różnych sprawach, takich jak sprzedaży “jatki” /prawd. kramu/, wyboru kandydata na cechmistrza, rozstrzygnięć kłótni i spraw o obrazę, zgody na zamążpójście wdowy po majstrze, aprobaty metryki urodzenia i posiadania praw miejskich przez wstępujących do cechu i in. Wewnątrz trafiają się osobno karty z decyzjami /dekretami/ urzędu radzieckiego łowickiego, będącego instancją odwoławczą od postanowień sądu cechowego, jak w sprawie sprzedaży skór szewcom przez rzeźników z 1744 r. O ile wcześniejsze wpisy sądu są raczej lakoniczne i mało staranne, z przekreśleniami wskazującymi na załatwienie sprawy, o tyle pochodzące z XVIII w. mają treść rozbudowaną - zeznania świadków. Ostatnie karty zawierają zapisy wydatków i przychodów cechu od 1765 do 1774 r.
Kontynuację księgi uchwał sądu cechu szewców majstrów w Łowiczu są “Protokóły Cechu Szewców Majstrów w Łowiczu 1774 - 1834” – sygn. 2 /tytuł nadany współcześnie, podobnie jak w przypadku pierwszej księgi, przez M. Tarczyńskiego/. Księga oprawiona w półskórek, z okładkami w części zbutwiałymi. Stan fizyczny akt nieco lepszy, choć i tu zdarzają się karty luzem, z licznymi destruktami mechanicznymi i biologicznymi, zaciekami, które całkiem uniemożliwiają odczytanie tekstu. Każdy z wpisów rozpoczyna się tym samym nagłówkiem: “Działo się w Łowiczu w Cechu Szewckim Dnia Miesiąca Roku”.
Tylko niektóre protokóły zawierają podpisy imienne, w większości ich brak. Wpisy prowadzone są systematycznie w jęz. polskim do 1797 r., po tym następuje protokół pisany po drugiej stronie księgi w 1803 r. i kolejne do 1807 r. Ostatni sporządzono “w Zgromadzeniu Professyi Szewskiej dnia 26 maja 1834 Roku”. Zapisy w księdze dotyczą podobnych jak wyżej spraw: rozstrzygnięć w sporach i waśniach między majstrami, wyzwolin na czeladnika, przyjęć do cechu nowych braci i in.
Kolejna księga /sygn. 3/ nie posiada okładki, a tytuł oryginalny, na karcie zewnętrznej brzmi: “Ta Xiąszka do Zapisu y do Wyzwolin Sławetnych Panów Braci Cechu Szewckiego Łowickiego sprawiona… Roku 1798”. Zawiera krótkie wpisy, o powtarzającej się formule: “Za Urzędu Sławetnych Starszych… i w przytomności Braci…”, które odnoszą się do wyzwolin terminatorów i zapisu czeladzi szewskiej. W księdze pojawiają się też od 1813 r. roczne podsumowania wydatków cechu, “za konsolację”, za naprawę chorągwi cechowej, za fu-raże, za stypy pogrzebowe, za msze i świece do ołtarza św. Kryspina w kościele Świętego Ducha w Łowiczu. W rachunkach uwzględniono również wydatki na pisarza cechowego /w 1823 r. był nim Józef Grochowski, pobierający 12 zł. Rocznie/.
Od 1821 aż do 1825 r. rozliczenia wydatków prowadzone są systematycznie. 11 marca 1825 r. na Zgromadzeniu Kunsztu Szewskiego polecono nowo wybranemu starszemu cechu, Janowi Dankowskiemu, by nie ważył się wybierać pieniędzy ze skrzynki cechowej bez zgody komisarza municypalnego i na jego ręce złożył pieczątkę cechową. Obecny na zgromadzeniu, komisarz municypalny, Piątkowski polecił też przejąć starszemu cechu wszelkie nowe i stare księgi cechu oraz założyć nową księgę przychodów i rozchodów cechu. Pod protokółem widnieją podpisy starszego i podstarszego cechu oraz komisarza municypalnego miasta oraz odcisk pieczątki tuszowej z napisem w otoku: “Urząd Starszych Zgromadzenia Cechu Szewców Miasta Łowicza” i figurami św. Kryspina i Kryspinina /patronów szewców/ w środku.
Następną w kolejności pozycją w zespole /sygn. 4/ jest oprawiona w skórę księga: "Książka zapisowa do cechu szewców majstrów w Łowiczu 1790 - 1827". Taki tytuł nadany został jej po przejęciu do Muzeum Miejskiego w okresie międzywojennym, co łatwo rozpo-znać po charakterystycznym piśmie kustosza na naklejce po środku strony zewnętrznej oprawy książki. Karty w jej wnętrzu są słabo zszyte, ze śladami zacieków, jak przy poprzednich jednostkach archiwalnych.
Wpisy zawarte są po obu stronach księgi. Z jednej pochodzą z lat 1800 - 1819, z drugiej, po odwróceniu księgi, obejmują lata 1798 - 1817. Każdy wpis poprzedza nagłówek: "Działo się w Łowiczu w Cechu Szewskim Dniu…Miesiącu…Roku, Za Sław. 1-go starszego.., 2-go starszego, podskarbich… i w przytomności… świadków… /tu nazwiska cechmistrzów/", przy czym z jednej strony dotyczą przyjęć do terminu, z drugiej natomiast przyjmowania nowych braci do cechu. Od 1809 r. pojawiają się w pierwszej części księgi uproszczone wpisy dotyczące wyzwolin ucznia, pod warunkiem, aby tenże przez rok "robił na stołkowe do gospody".
Pozycja pod sygn. 5 stanowi kontynuację dwóch poprzednich ksiąg cechowych. Wskazuje na to tytuł na pierwszej karcie z datą rozpoczęcia wpisów: “Ta Xiąszka Rachunkowa Sławetnych Panów Braci Cechu Szewckiego Łowickiego sprawiona za Urzędu Sławetne…Ro: 1798”. Niestety nie zachowały się obwoluty zewnętrzne księgi. Karty z powodu zawilgocenia są częściowo zszyte, inne pozostają luzem. Akta obejmują okres 1798 – 1822 i zawierają roczne zestawienia expens i percept /wydatków i przychodów/ cechu. Każde zestawienie zawiera wpis o ich sprawdzeniu przez Magistrat z podpisami burmistrza bądź komisarza policji; przy niektórych widnieją łac. Dopiski: “concordat cum verificatum” lub “verificata approbantur”. Od 1811 r. wpisy uwierzytelniane są także pieczęcią lakową lub tuszową burmistrza miasta Łowicza.
Zanim jeszcze znalazły zastosowanie przepisy wykonawcze do Postanowień względem urządzenia rzemiosł, kunsztów i profesji z 1816 r. Urząd Starszych cechu szewskiego w Łowiczu zamówił w październiku 1817 r. dwie księgi: jedną tzw. zapisową, drugą natomiast tzw. wypisową dla uczniów i czeladzi. Obie zachowały się w aktach zespołu. Pierwsza /sygn. 6/ posiada wpisy o wstępujących na naukę uczniów z lat 1818 – 1857, druga natomiast /sygn. 7/ wpisy o wyzwalających się czeladnikach z lat 1818 – 1857.
Praktyczne zastosowanie się do wzorów wskazywanych w przepisach Postanowienia Namiestnika Królestwa Polskiego z 1816 r. nastąpiło w przypadku Zgromadzenia Cechu Szewców w Łowiczu dopiero w 1858 r., kiedy założona została księga zatytułowana “Książka Wpisowa i Wypisowa Majsteryum Cechu Szewckiego…” /sygn. 11/. Podzielona była ona na trzy odrębne części: Książkę wpisową, gdzie rejestrowany był fakt przyjęcia na ucznia, Książkę wypisową, w której stwierdzano odbycie nauki u mistrza i wyzwolenie się na czeladnika i wreszcie tzw. Majsteryum, będące krótkim protokółem z sesji Zgromadzenia Szewskiego, podczas którego dokonywano oceny wykonanej pracy i stwierdzano zdobycia kwalifikacji mistrzowskich. Zachowana w zespole księga posiada wpisy do 1891 r. /ostatnie dwa protokóły sesji z wyzwolin na czeladnika sporządzone są w jęz. rosyjskim/.
Spuściznę aktową po działalności cechu szewców w Łowiczu w okresie zaborów reprezentują w zespole jeszcze cztery jednostki archiwalne. Pierwsza z nich to: „Regestr Przychodu Zgromadzenia Professyi Szewckiey” /sygn. 8/ z lat 1825 – 1887, będący rejestrem corocznych wpływów kasowych do skrzyni cechowej; druga to: “Regestr Wychodu Zgromadzenia…”/sygn. 9/, z tego samego okresu co poprzednia księga, w którym rejestrowano wydatki cechu. Coroczne zestawienia wpływów i wydatków cechu kontrolowane były i podpisywane przez starszego i podstarszego cechu oraz delegowanego przez Magistrat komisarza /od 1875 r. radnego sekretarza Magistratu/. Uzupełniają w zespole ten okres działalności cechu dwie oprawne w skórę księgi: „Lista imienna majstrów cechu szewców w Łowiczu” z lat 1836 – 1898 i „Wykaz majstrów pełniących różne czynności w cechu szewskim w Łowiczu” za okres 1851 – 1882. Z punktu widzenia badawczego największą wartość przedstawia pierwsza z wymienionych ksiąg, w której obok nazwisk poszczególnych majstrów w przedziałach trzechletnich z sumą wpłaty tzw. suchedni, figurują adnotacje o ich śmierci lub wyprowadzeniu się z miasta.
Bardzo ubogo w stosunku do omawianej wyżej dokumentacji reprezentowane są w zespole cechu szewców akta z XX w. Spuściznę aktową stanowią tu zaledwie: “Rejestr terminatorów” /sygn. 13/ – druk księgi wydanej na zlecenie Izby Rzemieślniczej we Włocławku do rejestrowania uczniów rozpoczynających naukę zawodu z lat 1931 – 1950 oraz książka /sygn. 18/ protokółów Zarządu Cechu Szewców Chrześcijan w Łowiczu z lat 1937 – 1949, kontynuowana następnie przez Zarząd Cechu Grupy Skórzanej w latach okupacji, Cech Skórzany oraz Cech szewców i cholewkarzy w Łowiczu do1949 r. Ta ostatnia z jednostek pozwala na ustalenie zmian, jakie dokonały się w organizacji cechu szewców w Łowiczu aż do czasów powojennych.
Jako osobną potraktowano w zespole dokumentację gospody czeladzi szewskiej. Otwiera ją oprawiona w skórę księga, w którym zawarty jest regulamin /statut/ gospody z 1745 r. /sygn. 15/, uwierzytelniony pieczęcią suchą cechu i podpisami starszyzny cechowej /ojca gospodniego, szafarzy, stołowych, bezecerów oraz pisarza cechowego i stołowego/. Zawiera 49 artykułów, spisanych – jak wynika z treści ostatniego artykułu – na podstawie punktów i artykułów dawnego przywileju. Odnoszą się one do zasad wstępowania do cechu i wyzwolin, terminów i wysokości wynagradzania za pracę, opłat tzw. stołkowego i towarzyskiego, przestrzegania dobrych obyczajów i innych spraw towarzyszy i młodzieniaszków, czyli starszych i młodszych czeladników szewskich.
Do oprawionego regulaminu gospody doszyte są w księdze inne akta, jak kopia decyzji pruskiej Dyrekcji Porządkowej z 1797, będąca odpowiedzią na skargę majstrów szewskich skarżących się na czeladników, „iż podczas nocnej pory w innych domach bałamucą i z przyczyny tej nazajutrz robotę robić nie mogą, /…/”, oraz kopia umowy z 1803 r. z przeorem XX Dominikanów w Łowiczu o wynajmie gospodzie szewskiej pomieszczeń klasztornych.
Na pozostałość aktową gospody czeladzi szewskiej składają się ponadto: księga protokółów sądu gospodniego z lat 1768 – 1851 /sygn. 14/, w której oprócz rozstrzygnięć spraw o wykroczenia przeciw artykułom cechowym, znajdują się również protokóły z wyborów starszych towarzyszy i przyjęcia do grona towarzyszy. Te ostatnie kontynuowane były następnie w księdze gospody szewców /sygn. 17/ z lat 1852 – 1906.
Z dokumentacji gospody zachowała się także oprawiona w skórę książka rachunkowa przychodów i wydatków /sygn. 16/ z lat 1834 – 1893 /widoczny ubytek pierwszych jej kart potwierdza notka na wewnętrznej obwolucie z datą rozpoczęcia księgi w 1829 r./ Rachunki gospody sprawdzane były corocznie przez starszych, podstarszych oraz tzw. deputowanych cechu i uwierzytelniane ich podpisami i pieczątką cechową. Na dochody gospody składały się kwartalne wpłaty od czeladników, tzw. auflega, za wyzwoliny, kary i in., zaś wydatki związane były z opłatą na msze, kolendę, pomoc dla podupadłych czeladników, na wosk, opłacenie pisarza, pranie pościeli. Niemal wszystkie akta cechu w zespole archiwalnym znajdowały się już w okresie międzywojennym w zbiorach Muzeum Miejskiego im. Władysława Tarczyńskiego w Łowiczu. Z lat 1918-1928 pochodzi księga uczniów, czeladników i majstrów cechu, opatrzona na okładce pieczątką Izby Rzemieślniczej w Łodzi, zaś na wewnątrz Okręgowego Związku Cechów w Łowiczu (sygn. 19).
Zespół wydzielony w 1999 r. z zespołu nr 8 - Różne cechy miasta Łowicza; Zespół zmikrofilmowany (nr mikr. 13561-13577); IZA - inwentarz skarbowy
Units in the collection::
Number of units per page
Reference code Title Dates Number of scans
75/322/0/1/1 Uchwały sądów cechu szewców w Łowiczu [w tym umowy, przychody i wydatki cechu] 1631-1745 0
75/322/0/1/2 Protokoły cechu szewców w Łowiczu [m.in.. Akt rozstrzygnięcia sporu między cechem szewców a cechem rzeźników przed Urzędem Radzieckim z 1744 r.] [1744] 1774-1834 86
75/322/0/1/3 Książka do zapisu i wyzwolin sławetnych panów braci cechu szewskiego łowickiego sprawiona za Stanisława Wyrwickiego starszego 1-go, Wojciech Markiewicza 2-go, Jana Hakowskiego, Kazimierza Krysiewicza podskarbich 1798-1852 67
75/322/0/1/4 Książka zapisowa do cechu szewców majstrów w Łowiczu 1798-1827 76
75/322/0/1/5 Książka rachunkowa sławetnych panów braci cechu szewskiego łowickiego sprawiona za urzędu Stanisława Wyrwickiego starszego 1-go, Wojciech Markiewicza 2-go, Jana Hakowskiego i Kazimierza Krysiewicza podskarbich 1798-1821 54
75/322/0/1/6 Książka zapisowa cechu szewskiego za urzędu Franciszka Rudnickiego starszego, Pawła Kaczorowskiego wicestarszego dnia 7 października 1817 r. 1817-1857 99
75/322/0/1/7 Książka wypisowa cechu szewskiego za urzędu Franciszka Rudnickiego starszego, Pawła Kaczorowskiego wicestarszego 1818-1857 [1872] 94
75/322/0/1/8 Regestr przychodu [dochodów] cechu szewców majstrów w Łowiczu 1825-1887 57
75/322/0/1/9 Regestr wychodu [wydatków] cechu szewców majstrów w Łowiczu 1825-1887 62
75/322/0/1/10 Lista imienna majstrów cechu szewców w Łowiczu 1836-1898 18
75/322/0/1/11 Książka wpisowa, wypisowa i majsterium cechu szewskiego za urzędu Wojciecha Gieczyńskiego starszego, Wawrzyńca Pawłowskiego podstarszego 1858-1892 165
75/322/0/1/12 Wykaz majstrów pełniących różne czynności w cechu szewców w Łowiczu 1851-1882 10
75/322/0/1/13 Rejestr terminatorów cechu szewców w Łowiczu 1932-1939 34
75/322/0/1/14 Książka protokołów cechu szewców chrześcijan w Łowiczu 1937-1939 64
75/322/0/1/19 [Księga uczniów, czeladników i majstrów cechu szewców w Łowiczu] 1918-1928 0
1 2

Amount of archival material

19

18

0

0.41

0.38

0.00

Amount of non-archival material

0

0.00

- brak danych -