Archival resources online szukajwarchiwach.pl

Cech krawców w Łowiczu

Archiwum Państwowe w Warszawie Oddział w Łowiczu
- brak danych - 1911-1925
- brak danych - 1911 - 1925
- brak danych - tak
cechy, związki rzemieślnicze - - polski
rosyjski
inwentarz książkowy Yes - brak danych -
spis zdawczo-odbiorczy Yes - brak danych -
W literaturze historycznej przyjęło się na ogół twierdzenie, iż cechy to korporacyjne organizacje zawodowe jednej lub kilku specjalności powstałe w celu kontroli rynku i procesu produkcji. Czynnikiem umożliwiającym ich rozwój i dominację jako podstawowej formy organizacji produkcji okazał się rozwój samorządności miejskiej, która w warunkach polskich zaczęła kształtować się w XIII stuleciu. Wraz z upowszechnianiem się ustroju opartego na prawie niemieckim postępował w polskich miastach proces tworzenia się na tych samych zasadach organizacji, które skutecznie reglamentowały rynek popytu i podaży, miały wpływ na jakość i wielkość wyrobów. Oprócz celów gospodarczych znaczną rolę w powstawaniu cechów rzemieślniczych odgrywała chęć zaspokojenia potrzeb społecznych i kulturalnych. Cechy bowiem tworzyły więzi grupowe, służące opiece i obronie członków oraz kształtowaniu się ich obyczajów zawodowych, towarzyskich, a przede wszystkim różnych form życia religijnego.
Podstawy działalności cechu wyznaczał przywilej, określający ogólnie jego prawa i zasady organizacyjne. Natomiast wewnętrzny ustrój cechu opierał się na jego własnych ustawach, zwanych wilkierzami, które zatwierdzała rada miejska, czuwająca nad przestrzeganiem statutu i praw cechu oraz kontrolująca jego księgi rachunkowe. Na czele cechu stał cechmistrz, wybierany co roku spośród mistrzów i mający do pomocy starszych, których liczba zależna była od wielkości cechu. Zarządzał on w gospodzie cechowej spotkania starszych, tzw. schadzki, stał też na czele sądu cechowego, który podejmował decyzje ważne dla działalności całego cechu bądź rozstrzygał sprawy sporne między jego członkami.
Do głównych zadań cechu należało takie zorganizowanie produkcji w mieście, aby przynosiła ona wymierne korzyści finansowe wszystkim jego członkom /braciom/. Cech ustalał liczbę warsztatów w mieście i pracujących w nim rzemieślników, decydował o warunkach i sposobie egzaminów na majstrów i czeladników, regulował zakup surowców, kontrolował jakość wyrobów oraz ich ilość i sposób sprzedaży. Będąc wspólnotą braci, cech uczestniczył we wszelkich uroczystościach i zgromadzeniach miejskich, brał także w uroczystościach prywatnych jego członków /zaślubiny, chrzciny, pogrzeby/, zapewniał opiekę wdowom i sie-rotom i in. Każdy z cechów posiadał swój skarbiec i skrzynię /ladę/, gdzie przechowywane były najważniejsze dokumenty /statuty/, miał też swego patrona i chorągiew. Niektóre z cechów sprawowały też pieczę nad własnymi ołtarzami i kaplicami w kościołach.
Jednostką produkcyjną w cechu był warsztat mistrza. On organizował zakup surowców, przyjmował zamówienia klientów i prowadził handel swymi wyrobami, nadzorował pracę w warsztacie i odpowiadał za jakość wytwarzanych towarów. Droga do uzyskania tytułu mistrza była żmudna i prowadziła przez kolejne stopnie ucznia i czeladnika. Uczeń odby-wał praktyki w warsztacie mistrza, ale zanim został wpisany do księgi terminatorów, musiał wnieść opłatę do kasy cechowej, a przede wszystkim przejść okres próbny. Rozpoczynał pra-cę od najprostszych czynności, często nie związanych z przyszłym zawodem. Po paru latach mógł się wyzwolić na czeladnika i pracować jako wykwalifikowany rzemieślnik w warsztacie, za co otrzymywał wynagrodzenie od mistrza. Wyzwoliny na czeladnika wiązały się z ponownym wniesieniem opłat do skarbu cechowego.
Kandydat na mistrza oprócz świadectwa prawego urodzenia, zaświadczenia o odbyciu nauki czy opinii z ostatniej praktyki musiał posiadać prawo miejskie - "ius cyvili" oraz odbyć okres próbny u miejscowego mistrza. Statuty cechowe wymagały też często od czeladnika zdobywania praktyki u mistrzów w innych miastach, a więc wędrówki po kraju. Podstawą do uzyskania tytułu mistrzowskiego był egzamin - majstersztyk. Przed wykonaniem pracy, którą oceniali mistrzowie danego cechu, zdający musiał wnieść opłatę do skarbu za egzamin, a po jego pomyślnym zakończeniu postawić kolację w gospodzie. Osobnych środków wymagało też otwarcie własnego warsztatu. Ich brak powodował, iż wielu kończyło karierę rzemieślniczą na etapie czeladnika. Największe szansę na samodzielne stanowisko mieli synowie wła-ścicieli warsztatów oraz ci czeladnicy, którzy dzięki na przykład małżeństwu z wdową po mistrzu lub jego córką dostawali się do cechu.
Najstarsze informacje źródłowe o cechach w Łowiczu pochodzą z połowy XV wieku. W przywileju z 1443 r., w którym wyrażona była zgoda arcybiskupa Wincentego Kota na wybudowanie ratusza na Nowym Mieście w Łowiczu, mowa jest o cechach podlegających burmistrzowi i radzie, z wyjątkiem cechu kuśnierskiego. Dokument wymieniał również tkaczy i postrzygacza sukna, którzy otrzymali jednocześnie pozwolenie na posiadanie w przyszłym ratuszu swych kramów i jatek. Brak starszych źródeł wskazujących na funkcjonowanie w mieście jeszcze innych organizacji cechowych nie oznacza, iż nie istniały one wcześniej. Zdaniem wielu badaczy początków powstawania rozmaitych specjalności rzemieślniczych w Łowiczu i tworzenia się związków cechowych można śmiało już poszukiwać w drugiej połowie XIV stulecia.
Wielu badaczy do najstarszych rzemiosł istniejących w mieście zalicza zdunów. Od nich wzięła swą nazwę ulica Zduńska, stanowiąca oś łączącą dwie części Łowicza: Stare i Nowe Miasto. Ważną dziedziną produkcji w średniowiecznym Łowiczu stanowiło również piwowarstwo. Jeszcze przed lokacją Nowego Miasta piwowarzy łowiccy mieli płacić proboszczowi parafii staromiejskiej tzw. kożuchowe za przejazd przez jego pole do młyna na Bzurze. Znaczącą rolę odgrywać też musieli prasołowie, czyli handlarze soli. Świadectwem ich pozycji było nie tylko nadane w 1398 r. mieszczanom łowickim przez Władysława Jagiełłę prawo kupowania soli w Bochni i Wieliczce po cenie miast kujawskich. Bractwo prasołów w drugiej połowie XV w. objęło w posiadanie budynek dawnego ratusza, zwanego “Kupusem” na rynku staromiejskim, przeznaczając go na skład soli.
Wyrazem rosnącej roli handlu w mieście był przywilej króla Władysława z 1424 r. uwalniającego wszystkich poddanych arcybiskupstwa gnieźnieńskiego od płacenie cła i tar-gowego. Mieszczanie łowiccy uzyskali też w 1441 r. specjalny akt królewski stwierdzający, iż wolni są od płacenia cła /tzw. myta pobieranego przy wjeździe do miast/ i targowego w całym kraju. Dogodne warunki dla handlu istniały też w samym mieście dzięki targom i jarmarkom na rynkach Starego i Nowego Miasta oraz podgrodziu. Na pierwszym z rynków odbywały się początkowo dwa jarmarki: 15 sierpnia i w niedzielę starozapustną, na drugim również dwa: 13 grudnia /św. Łucji/ i 21 września, w dniu św. Mateusza. Szczególne znacze-nie miał dla miasta ostatni z wymienionych jarmarków, gdyż gromadził kupców ze wschodu, ciągnących z towarami do Poznania.
Przywileje królewskie stanowiły ważne świadectwo ugruntowującej się pozycji mieszczan i krzepnących w owym czasie struktur gospodarczych w mieście. Miały one ścisły związek z tworzeniem w Łowiczu przynajmniej od XIII w. przez arcybiskupów gnieźnień-skich głównego ośrodka administracyjno – gospodarczego własnych dóbr na Mazowszu. Wymownym tego znakiem był wzniesiony nad Bzurą ok. 1355 r. przez abpa Jarosława Skotnickiego zamek gotycki, liczne fundacje kościelne i zakonne w mieście czy ustanowienie przy kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP i św. Mikołaja kapituły kolegiackiej w 1433 r. Nie bez znaczenia dla przyszłości Łowicza było również wcielenie przez króla Kazimierza Jagiellończyka w 1462 r. województwa rawskiego do Korony, a przez to ostateczne uwolnie-nie ziem arcybiskupich i Łowicza od zależności lennej książąt mazowieckich.
W rozwoju miasta decydujące znaczenie miał fakt, iż pozostawało ono niemal do końca XVIII stulecia w rękach arcybiskupów gnieźnieńskich. Odzwierciedleniem tego była struktura wyznaniowa ludności Łowicza, składająca się wyłącznie z katolików /obcy religijnie, prócz jarmarków, nie mieli prawa przebywania w mieście/ oraz władze miejskie, powoływane bezpośrednio przez rezydującego na zamku łowickim starostę. Na czele miasta stała rada, złożona z 12 rajców /konsulów/, którym przewodził burmistrz. Z reguły byli to przedstawiciele łowickiego patrycjatu, a więc cechmistrze i właściciele warsztatów rzemieślniczych. Zgodnie z przywilejem abpa Jana Łaskiego z 1524 r. starosta każdego roku wybierał sześcioosobową nową radę urzędującą, której członkowie dołączali do starej, złożonej także z 6 osób. Starosta sprawował też nadzór nad ławą wójtowską. Od 1600 r. Łowicz nie miał już "prawnego i dziedzicznego sędziego", a jego miejsce zajął podwójci, wybierany przez "starostę lub podstarostę wraz z magistratem i cechmistrzami".
Arcybiskupie zwierzchnictwo nad miastem nie pozostawało bez wpływu na stan gospodarczy i sytuację materialną ludności. Jak pokazują wizytacje Łowicza z XVI wieku, prawie połowa jego mieszkańców trudniła się rzemiosłem, natomiast pozostała głównie handlem, rybołówstwem, ogrodnictwem i uprawą ziemi. Rzemiosło w znacznej mierze nastawione było na potrzeby dworu arcybiskupiego i licznego w mieście duchowieństwa, a także odbiorcę zewnętrznego, zamieszkującego wieś. Przeważały branże: spożywcza, skórzana i tekstylna. Według danych zawartych w lustracji z 1557 r. stanowiły one ponad 80 % wszystkich specjalności rzemieślniczych. Prym wiedli piwowarzy i piekarze /ogółem 103 warsztaty/, po nich byli szewcy, kuśnierze, krawcy, czapnicy i ślusarze. Ogółem lustracja wymienia 251 warsztatów rzemieślniczych, działających w 16 cechach, choć brak w nim np. danych o rzeźnikach czy kuśnierzach, którzy z pewnością funkcjonowali w mieście. Brakuje również wzmianki o sukiennikach /tkaczach/, którzy być może stracili już znaczenie w XVI w.

Tab. I Cechy w Łowiczu wg lustracji z 1575 r.

Nazwa cechu i liczba warsztatów
Kupcy 20
Prasołowie 12
Piwowarzy 53
Piekarze 50
Szewcy 38
Siodlarze 4
Krawcy 16
Kaletnicy 2
Czapnicy 20
Stolarze 3
Kołodzieje 3
Kowale 12
Miecznicy 2
Ślusarze 7
Zduni 7
Złotnicy 2
Ogółem 16 cechów, liczba warsztatów 251

Mniej w stosunku do innych porównywalnych wielkością miast było w Łowiczu kołodziei, bednarzy, stelmachów i stolarzy. Liczba warsztatów i specjalności ulegała zresztą częstym zmianom. Szczególnie zaś widoczna stała się w XVI w. postępująca specjalizacja rze-miosł, wynikająca z powiększania się rynku zbytu i pojawienia się bogatszego, bardziej wymagającego odbiorcy szlacheckiego. Zjawiskiem charakterystycznym dla Łowicza była również przynależność mieszczan do więcej niż jednego cechu, a zarazem grupowanie się w jednym związku rzemieślników różnych profesji. Prawdopodobnie wpływ na to miało powstawanie wąskich specjalności, uwarunkowanych głównie potrzebami dworu arcybiskupiego – złotnicy, snycerze, introligatorzy, szkatułnicy, szmuklerze, hafciarze, paszteciarze czy konwisarze. Wyróżnikiem Łowicza było nadto równoległe występowanie cechów o profilu zawodowym z ich odpowiednikami w sferze religijnej. Niektóre z cechów nosiły też miano konfraterni, np. strzelecka, piwowarska i prasalska, a nawet archikonfraterni, jak miało to miejsce w przypadku stowarzyszenia łowickich kupców.
O wiele większe znaczenie w funkcjonowaniu łowickiego rzemiosła miało też z pewnością ustawodawstwo cechowe, którego twórcami byli arcybiskupi bądź występujący w ich imieniu starostowie. Liczne przywileje i wolności gospodarcze prymasów umożliwiały nie tylko panowanie nad miejscowym rynkiem i eliminowanie obcej konkurencji, były bodźcem dla wzrostu gospodarczego i pomyślności miasta. Warunki ku temu stwarzał także stosunkowo mniejszy niż w innych miastach ucisk podatkowy. Zwrócić należałoby uwagę, iż każdy z wystawionych przywilejów, bez różnicy czy chodziło o odrębne artykuły czy ich potwierdze-nie, musiał posiadać akceptację kapituły kolegiackiej /czynił to w jej imieniu delegowany pisarz lub notariusz/. Poza tym mandaty, ordynacje i dekrety łowickich cechów wyróżniał duży nacisk na sprawy opiekuńcze, przestrzeganie zasad moralnych czy zachowywanie dobrych obyczajów przez brać cechową.
Do czasów potopu szwedzkiego, tj. do połowy XVII w. funkcjonowało w Łowiczu 17 cechów, posiadających własne, nadane przez arcybiskupów przywileje. Wykaz poniżej przed-stawia pełny ich zestaw w kolejności powstawania:
•1470 r. - cech kuśnierzy, posiadający przywilej abpa Jana Gruszczyńskiego; cech wzmiankowany już w 1443 r.; w 1511 r. mogło ich być 64; w 1614 r. abp Wojciech Baranowski zatwierdził jego przywilej, ale wystawiony wcześniej przez abpa Stanisława Karnkowskiego; w 1510 r. do cechu tego należeli również garbarze i ogółem liczył on 33 mistrzów; w 1782 r. wnieśli oni skargę na żydowskich kuśnierzy do abpa Antoniego Ostrowskiego;
•1474 r. cech kowali, który posiadał przywilej abpa Jakuba z Sienna; w lustracji z 1511 r. wymienionych jest 26 kowali, natomiast w 1563 r. cech ten skupiał 18 kowali, 8 ślusarzy oraz 3 mieczników; w 1642 r. abp Maciej Łubieński na prośbę kowali, ślusarzy, mieczni-ków, puszkarzy i pokrewnych rzemiosł potwierdził ich przywileje nadane przez abpa Jana Wężyka sprzed 1638 r.; w 1645 r. ponownie abp Maciej Łubieński potwierdził przywilej Jakuba z Sienna dla kowali; nie wykluczone, że w 1663 r. nastąpiło chwilowe rozdzielenie się rzemieślników, gdyż wówczas abp Wacław Leszczyński na prośbę Mikołaja Głowy i Grzegorza Branickiego, cechmistrzów, Jana Ostrowskiego, złotnika i Jakuba Szczepkowicza, kowala zatwierdził wcześniejsze przywileju cechu kowalskiego; od 1685 r. kowale występują wspólnie z kotlarzami/;
•1475 r. cech szewców, posiadający przywilej abpa Jakuba z Sienna, zatwierdzony następnie w 1529 r. przez abpa Jana Łaskiego i ponownie potwierdzony w 1616 r. przez abpa Wawrzyńca Gembickiego; według lustracji z 1511 r. liczba majstrów wynosiła 25; szewcy płacili nieco więcej do zamku niż inni rzemieślnicy, bo 4 i 1/2 grosza, wynikało to prawdopodobnie z faktu, iż byli oni jednocześnie garbarzami, a więc pracowali na użytek innych rzemiosł i na handel;
• 1512 r. cech piwowarów wymieniany w inwentarzu dóbr arcybiskupstwa, gdzie określano opłaty dla piwowarów i szynkujących, a następnie w 1531 i 1539 r. przy okazji wystawie-nia sumptem cechu nowego /renesansowego/ ratusza na rynku Nowego Miasta; w 1548 r. było 23 piwowarów i aż 63 szynkujących piwem; w 1680 r. abp Jan Wydźga aprobował przywileje cechu; potwierdzali je jego następcy: abp Michał Radziejowski w 1692 r. i Teodor Potocki w 1730 r.; ostatni z prymasów określał już cech mianem konfraterni;
•1518 r. konfraternia strzelecka, powołana przywilejem przez abpa Jana Łaskiego, potwier-dzonym następnie przez króla Zygmunta Augusta w 1569 r.; prawa jej potwierdzali kolejni arcybiskupi: w 1672 r. Mikołaj Prażmowski i w 1724 r. Teodor Potocki; konfraternia ta miała swój plac obok klasztoru bernardynów przeznaczoną do zawodów oraz szopę, tzw. "celsztat", gdzie szynkowano napojami;
•1527 r. cech prasołów, wzmiankowany już w 1512 r. liczył 40 członków; w 1527 r. abp Jan Łaski ustanawiał konfraternię prasołów, przyznając jej wolny od świadczeń magazyn soli w Kupusie na rynku Starego Miasta; w 1548 r. liczyła ona 12 członków; prawa konfra-terni potwierdził następnie w 1680 r. abp Stefan Jan Wydźga, a w 1726 r. abp Teodor Potocki;
•1530 r. cech kupiecki, posiadający przywilej od abpa Jana Łaskiego; z kolei w ordynacji Magistratu Łowicza z 1801 r. miał on już posiadać przywilej z 1335 r. od Kazimierza Wielkiego; istnienie cechu potwierdzone jest źródłowo w 1424 i 1499 r., prawdopodobnie więc przywilej Jana Łaskiego dotyczył powstania bractwa kupieckiego; w 1594 r. abp S. Karnkowski pozwolił na zało
Ze spuścizny aktowej cechu zachowała się księga do zapisu uczniów z lat 1911 – 1925 (sygn. 1). Księga posiada 238 numerowanych kart z gotowymi drukami formularza w jęz. rosyjskim; wykonana została na zamówienie w drukarni K. Rybackiego w Łowiczu. Za lata 1911 – 1914 ma 30 wpisów w jęz. rosyjskim, po czym kolejnych 40, od 1920 do 1925 r., dokonane są już w jęz. polskim. Karty wewnątrz księgi są przesznurowane oraz opatrzone podpisem i pieczęcią lakową Naczelnika Urzędu Powiatowego w Łowiczu Aleksandra Budziłowicza. Z lat 1911-1925 pochodzi natomiast księga czeladników cechu krawców w Łowiczu, opatrzona pieczątką Izby Rzmieślniczej w Łodzi (sygn. 2). Zespół wydzielony w 1999 r. z zespołu nr 8 - Różne cechy miasta Łowicza; Zespół zmikrofilmowany (nr mikr. 13591); IZA - inwentarz skarbowy

Amount of archival material

2

1

0

0.06

0.03

0.00

Amount of non-archival material

0

0.00

- brak danych -