Archival resources online szukajwarchiwach.pl

Akta gminy Nieborów

Archiwum Państwowe w Warszawie Oddział w Łowiczu
- brak danych - 1897-1954
- brak danych - 1897 - 1954
- brak danych - tak
administracja ogólna - akta gmin i gromad polski
niemiecki
rosyjski
inwentarz książkowy Yes - brak danych -
Urząd wójta gminy, a następnie gmina z okresu lat 1809 – 1866 opierała swą działalność na dekrecie królewskim z 23 lutego 1809 roku o tymczasowej organizacji dla gmin, później zaś na postanowieniach Namiestnika Królestwa Polskiego z 3 lutego 1816 r. i z 30 maja 1818 roku. W myśl powyższych uchwał każda wieś mogła być samodzielną gminą pod władzą wójta, jeśli obejmowała co najmniej 10 domów mieszkalnych. Obszar gminy łączył się z obszarem dworskim, natomiast funkcja wójta gminy, wybieranego przez obywateli wsi umiejących czytać i pisać, była połączona z władzą pana feudalnego – dziedzica. Wójt – dziedzic był mianowany (prefekt departamentu, Komisja Wojewódzka), rzadko też sprawował władzę osobiście, powierzając ją najczęściej swoim oficjalistom.
Do obowiązków wójta należało: a) ogłaszanie rozporządzeń władz nadrzędnych; b) zarządzanie majątkiem gminnym i chłopskim; c) dozór nad inwestycjami budowlanymi; d) współdziałanie przy rozkładaniu danin i ciężarów; e) czuwanie nad bezpieczeństwem i porządkiem w gminie oraz dostarczaniem rekruta; f) utrzymywanie i prowadzenie ksiąg ludności. Przewidziane w przepisach jako organy doradcze, rady gminne nie były w zasadzie powoływane.
W latach 1867-1915 ustrój administracyjny gmin opierał się na ukazach carskich z 3(15) marca 1859 r. i z 19 lutego (2 marca) 1864 r. o urządzeniu włościan w Królestwie Polskim i urządzeniu gmin wiejskich. W myśl tych przepisów gmina wiejska składać się miała z co najmniej 50 domów mieszkalnych, przy czym jej obszar ustalali naczelnicy powiatów w porozumieniu z władzą sądową i przez rząd gubernialny. Wielkość gminy zatwierdzana była następnie przez Rządową Komisję Spraw Wewnętrznych i Duchownych.
Reforma z 1864 r. znosiła patrymonialny porządek administracyjny na wsi i zależność chłopów od właścicieli folwarków, wprowadzając wójtów-chłopów w miejsce wójtów-dziedziców. Każda wieś zamieszkała przez włościan tworzyła gromadę, jednakże już bez folwarku, który pozostawał wyłączony.
Administrację gminną tworzyło: zebranie gminne, wójt, sołtysi i sąd gminny z ławnikami. Zebranie miało być ciałem ustawodawczym, do kompetencji którego należały sprawy: 1) wyboru wójta, ławników, pisarza i innych urzędników, 2) podejmowania uchwał w sprawach gospodarczych, opieki społecznej i zakładania szkół, 3) ustanawiania i rozkładu składek oraz ciężarów na całą gminę, 4) kontroli pracy urzędników i kasy gminnej, 5) gospodarowania i zarządzania majątkiem gminy.
Wójt spełniał wraz z sołtysami, pisarzem gminnym i poborcą podatkowym funkcję organu wykonawczego. Władza wójta, wykonującego polecenia naczelnika powiatu, sędziego pokoju, komisarza do spraw włościańskich i in., obejmowała szereg obowiązków o charakterze administracyjno-policyjnym, np. ogłaszanie rozporządzeń władz, czuwanie nad spokojem i porządkiem we wsiach, zwoływanie i przewodniczenie zebraniom gminnym. Za całokształt prac organizacyjno-kancelaryjnych odpowiadał pisarz gminny.
Odzyskanie przez Polskę niepodległości nie przyniosło początkowo zasadniczych zmian w strukturze organizacyjnej gmin. Dekret Naczelnika Państwa z 27 listopada 1918 r. o utworzeniu rad gminnych na obszarze b. Królestwa Kongresowego pozostawiał w mocy przepisy ustawy z 1864 r., z tą jedynie zmianą, że w każdej gminie tworzono radę gminną składającą się z wójta (jako przewodniczącego rady) i 12 członków wybieranych w głosowaniu tajnym na trzy lata przez zgromadzenie gminne większością głosów.
Rada gminy spełniała rolę organu zarządzającego i wykonawczego. Do zakresu jej czynności należało: 1) przygotowywanie wniosków i budżetów na zgromadzenie gminne oraz czuwanie nad wykonaniem jego uchwał, 2) zawiadywanie nieruchomościami i funduszami należącymi do gminy, 3) kierownictwo i dozór nad instytucjami oraz zakładami gminnymi, 4) mianowanie, kontrola i usuwanie urzędników gminy, 5) kontrola działalności wójta. Raz w roku rada miała obowiązek składania sprawozdania wobec zgromadzenia gminnego.
W dniu 23 marca 1933 roku ukazała się ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, która miała na celu ujednolicenie administracji i samorządu na szczeblu gminy i miasta na terenie całego kraju. Rozdział trzeci tego obszernego dokumentu szczegółowo określał zakres praw i działania gmin wiejskich i gromad oraz ustanawiał przepisy wyborcze do rad gromadzkich i rad gminnych.
Do obszaru gminy wiejskiej miały wchodzić jedna lub więcej miejscowości, przy czym jej wielkość „powinna odpowiadać naturalnemu, o ile możności zasięgowi wspólnego zainteresowania lokalnymi sprawami publicznymi ogółu mieszkańców połączonych miejscowości, jak również zapewnić gminie zdolność wykonywania ciążących na niej zadań”.
Organem stanowiącym i kontrolującym w gminach wiejskich była rada gminna, a organem zarządzającym i wykonawczym – zarząd gminny. Członkami rady gminnej byli: wójt – jako przewodniczący, podwójci, ławnicy oraz radni. Do zakresu działania rady gminnej należało powoływanie organu zarządzającego, czyli zarządu gminnego, kontrola jego działalności oraz podejmowanie uchwał we wszystkich sprawach gminy i jej gospodarki. Organem pomocniczym rady były komisje stałe i czasowe, składające się z członków rady i – w miarę potrzeby – mieszkańców gminy. Komisje rozpatrywały i opiniowały sprawy dotyczące administracji i gospodarki gminnej oraz przygotowywały wnioski na posiedzenia rady. Ponadto komisje mogły decydować w zastępstwie rady w poszczególnych sprawach wymagających jej uchwały.
Zarząd gminy składał się z wójta, podwójciego i dwóch, a w gminach liczących ponad 10 000 mieszkańców, trzech ławników. Zarząd ustalał też plany wykonania budżetu, decydował o zaciągnięciu pożyczek, ustanawiał opłaty za korzystanie z urządzeń zakładów i przedsiębiorstw gminnych oraz korzystanie z publicznych środków lokomocji, umarzał należności przypadające gminie z tytułów publiczno-prawnych, wydzierżawiał nieruchomości gminne, zajmował się sprawami budowlanymi, organizacji zakładów i przedsiębiorstw gminy, zdrowia, szkolnictwa itp.
Działalność urzędu gminnego w okresie okupacji hitlerowskiej regulowały rozporządzenia z dnia 28 listopada 1939 r. o zarządzie gmin polskich i z dnia 27 czerwca 1940 r. o tworzeniu i administracji związku gmin w Generalnym Gubernatorstwie. Decyzje te podporządkowywały całkowicie władzę gminną okupantowi, czego wyrazem było powoływanie wójta i rady (tej ostatniej jako jedynie organu opiniodawczego) w drodze nominacji.
Samorząd na szczebli gminy nie istniał, a jego funkcję, tyle że w skali całego powiatu, miał spełniać tzw. związek gmin, do którego zadań należały: 1) przebudowa i rozbudowa, utrzymanie i naprawa dróg, 2) popieranie rolnictwa, 3) wspieranie stanu zdrowia publicznego, 4) popieranie kas oszczędności, 5) dbanie o ogólny dobrobyt, 6) zakładanie i utrzymanie szkół zawodowych itp. Wszystkie owe „szczytne” zadania służyć miały potrzebom okupanta niemieckiego.
Podstawy działania samorządu gminnego w nowych warunkach ustrojowych stanowiły: ustawa Krajowej Rady Narodowej z dnia 11 września 1944 r. o organizacji i zakresie działania rad narodowych, dekret PKWN z dnia 23 listopada 1944 r. o organizacji i zakresie działania samorządu terytorialnego i obwieszczenie Prezydenta KRN z dnia 14 stycznia 1946 r. W myśl wyżej wymienionych ustaw terenowymi organami przedstawicielskimi i organami władzy państwowej miały być gminne rady narodowe.
Do kompetencji rad należało: 1) planowanie działalności publicznej (głównie uchwalanie budżetu i planu świadczeń w naturze), 2) powoływanie i kontrola samorządowych organów wykonawczych, 3) ustalanie zawierania umów w sprawach pożyczek i zarządzanie majątkiem gminy, 4) uchwalanie regulaminu obrad rady i komisji. Rady narodowe wybierały ze swego grona prezydium (organ wykonawczo-zarządzający) złożony z przewodniczącego, zastępcy oraz trzech członków. Prezydium zwoływało posiedzenia rady przynajmniej raz w miesiącu, czuwało nad wykonaniem uchwał oraz posiadało inicjatywę uchwałodawczą.
Rady narodowe mogły powoływać komisje złożone z radnych i w razie potrze-by z osób spoza rady. Komisje miały spełniać funkcję organów pomocniczych, a do ich zadań należało kontrolowanie gospodarki i administracji terenowej. Do wykonania ściśle określonego celu (najczęściej, np. obchodów święta 1 maja, obrony pokoju, święta kobiet, oświaty itp.
Organem wykonawczym gminnej rady narodowej był zarząd gminy, składający się z wójta, podwójciego i trzech członków. Zarząd gminy miał działać we wszystkich sprawach, o których stanowiła rada, a w szczególności: przygotowywać projekty gminnych planów gospodarczych, budżetów gminnych, projektów opłat i danin, zarządzać przedsiębiorstwami gminnymi, zajmować się sprawami organizacyjnymi gminy (wydzierżawianiem nieruchomości, sprawami oświaty, kultury i sztuki, opieki społecznej, zdrowia i in.).
Uchwały Rady Państwa z dnia 20 marca 1950 roku o powołaniu jednolitej władzy państwowej wszystkich szczebli znosiły zarządy gminne (w tym stanowiska wójta i podwójciego), a ich dotychczasowy zakres działania przejmowały gminne rady narodowe i ich organy wykonawcze. Jako terenowe organy władzy państwowej, gminne rady narodowe miały: 1) kierować na swoim terenie życiem gospodarczym, społecznym i kulturalnym, 2) zapewniać ochronę porządku publicznego i czuwać nad przestrzeganiem prawa, 3) wybierać i odwoływać prezydium rady narodowej oraz komisje, 4) kierować działalnością swoich organów i rozpatrywać ich sprawozdania, 5) uchwalać terenowe plany gospodarcze i budżety oraz nadzorować ich wykonanie, 6) ustanawiać daniny, wysokości opłat i świadczeń gminnych, 7) kontrolować działalność przedsiębiorstw, zakładów i instytucji gminnych.
Rady narodowe działały na sesjach, które miały się odbywać co najmniej raz na miesiąc. Do poszczególnych dziedzin swojej działalności powoływały komisje stałe, których zadaniem było nadzorowanie działalności organów rady, przygotowywanie projektów ważniejszych uchwał rady oraz sprawowanie kontroli społecznej. Ponadto rady mogły powoływać do konkretnych zadań doraźne komisje czasowe.
Organem wykonawczym i zarządzającym rady było prezydium złożone z przewodniczącego, zastępców oraz sekretarza i członków. Posiedzenia prezydium miały odbywać się raz w tygodniu. Prezydium sprawowało na podległym sobie terenie gminy wszystkie funkcje wykonawcze władzy państwowej, tzn. 1) wykonywało uchwały rady oraz zarządzenia władz zwierzchnich, 2) kierowało działalnością gospodarczą, społeczną i kulturalną rady oraz działalnością przedsiębiorstw, zakładów i instytucji podległych radzie narodowej, 3) zwoływało i przygotowywało sesje rady oraz współdziałało z jej komisjami, 4) opracowywało projekty budżetu i planu gospodarczego, 5) składało ze swej działalności sprawozdania prezydium rady wyższego stopnia.
Gminne rady narodowe funkcjonowały do 1954 r., kiedy to ukazała się ustawa o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych.
Oprac. Marek Wojtylak
W zespole akt gminy Nieborów zachowało się 16 ksiąg stałej ludności, które zapoczątkowane zostały jeszcze w okresie działania w gminie kancelarii rosyjskiej. Jest to- jak należy sądzić- pełny zestaw ksiąg ludności wsi i folwarków w gminie i w tym należy upatrywać ich znaczenie, bowiem do danych demograficznych tam zawartych, jak wynika z badań naukowych, trzeba odnosić się z dużą rezerwą.
Działalność Rady i Zarządu Gminy Nieborów w okresie międzywojennym reprezentowana jest dość skromnie w materiale aktowym, bo w ilości około 40 j. a. /bez listy płac około 13 %/. Niestety nie zachowały się akta dokumentujące funkcjonowanie swych organów bezpośre4dnio po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku. Najstarsze materiały- Księga uchwał Rady Gminnej- pochodzą dopiero z 1929 roku. Nie ma jednak wśród nich ksiąg posiedzeń zarządu a dokumenty z poszczególnych działów i referatów są w zasadzie w stanie szczątkowym. Najwięcej jednostek stanowią z lat przed wybuchem II wojny światowej rejestry i księgi meldunkowe ludności w liczbie 19 j. a..
Dwukrotnie więcej w porównaniu z kresem międzywojennym jest w zespole akt z czasów okupacji hitlerowskiej /blisko 30 % całości zespołu/. Przeważają tu akta spraw finansowych i gospodarczych, takie jak: budżety i sprawozdania rachunkowe, księgi biercze danin i wymiary podatku gruntowego, kontyngentów i przymusowych dostaw żywności dla wojska. Prócz licznej dokumentacji ilustrującej politykę okupanta wobec wsi znalazło się tu także sporo materiałów statystycznych, np. wykazów powierzchni gospodarstw rolnych, spisów zwierząt hodowlanych i zakładów przemysłowych w gminie. Uzupełniaja okres wojny akta zgłoszeń policyjnych, wykazy strat i zniszczeń wojennych oraz spisy ludności z poszczególnych wsi, z których najciekawszy jest spis osób wysiedlonych po powstaniu warszawskim 1944 roku, a przebywających czasowo w Nieborowie.
Akta gminy Nieborów z okresu powojennego lat 1945-1953 zawierają 161 j. a. i stanowią blisko połowę całego materiału dokumentacyjnego zespołu. Zachowane protokoły posiedzeń i uchwal Gminnej Rady Narodowej, księgi posiedzeń Zarządu, budżety i sprawozdania rachunkowe w pełni odzwierciedlają sytuację społeczno-gospodarczą gminy w pierwszych latach po wojnie. Szczególnie cenne dla charakterystyki owego okresu wydają się akta realizacji reformy rolnej, spraw odbudowy ze zniszczeń, oświaty i zdrowia. Dużą część akt stanowią teczki zawierające dane liczbowe o ludności, wykazy volksdeutschów i repatriantów oraz kopie zaświadczeń o zachowaniu się w czasie wojny. Najwięcej materiału źródłowego znajdzie jednak w aktach gminy historyk zajmujący się problemami gospodarczymi. Są tu bowiem liczne księgi podatkowe oraz obowiązkowych dostaw, wykazy gospodarstw z podaną powierzchnią gruntów, ilości zwierząt hodowlanych i rodzajami zasiewów.
Zamykają zespół listy płac w ilości 12 j. a. z lat 1937-1951. Dotyczą one nie tylko wielkości uposażeń członków Zarządu Gminy czy GRN, ale też bibliotekarzy oraz woźnych szkół i przedszkoli.
Struktura zawartości zespołu:
I. Okres międzywojenny i okres okupacji hitlerowskiej 1929-1945
Dział Ogólno-Organizacyjny - sygn. 1-6
Dział Finansowo-Budżetowy - sygn. 7-44
Dział Gospodarki Gminnej - sygn. 45-78
Dział Administracyjny - sygn. 79-145
II. Okres PRL 1945-1954
Dział Organizacyjny - sygn. 146-195
Dział Administracyjny - sygn. 196-217
Dział Podatkowy - sygn. 218-234
Dział Rolnictwa - sygn. 235-248
Referat Ogólno-Administracyjny - sygn. 249-265
Referat Finansowy - sygn. 266-274
Referat Rolny - sygn. 275-294
Listy płacy - sygn. 295-306
IZA - inwentarz skarbowy
Show all units in the collection:
Units in series:: 1.4 Dział Administracyjny
Number of units per page
Reference code Title Dates Number of scans
75/23/0/1.4/80 Kniga postojannovo narodonaselenja folwarku Polesie. Księga stałej ludności mieszkańców Chyleniec, Julianów, Polesie 1897-1931 0
75/23/0/1.4/81 Kniga postojannovo narodonaselenja. Księga stałej ludności mieszkańców Janowice 1897-1931 0
75/23/0/1.4/82 Kniga postojannovo narodonaselenja derewni Karolew 1897-1931 0
75/23/0/1.4/83 Księga stałej ludności mieszkańców Karolew 1897-1931 0
75/23/0/1.4/84 Kniga postojannovo narodonaselenja. Księga stałej ludności wsi Łasieczniki 1897-1931 0
75/23/0/1.4/85 Księga stałej ludności - Michałówek, Nieborów Poduchowny 1897-1931 0
75/23/0/1.4/86 Kniga nastojannovo narodonaselenja Księga stałej ludności wsi Mysłaków 1897-1931 0
75/23/0/1.4/87 Kniga nastojannovo narodonaselenja. Księga stałej ludności wsi Mysłaków 1897-1931 0
75/23/0/1.4/88 Kniga nastojannovo narodonaselenja Księga stałej ludności gminy Nieborów 1897-1931 0
75/23/0/1.4/89 Kniga nastojannovo narodonaselenja. Księga stałej ludności majątku Nieborów 1897-1931 0
75/23/0/1.4/90 Kniga nastojannovo narodonaselenja. Księga stałej ludności wsi Piaski 1897-1931 0
75/23/0/1.4/91 Kniga nastojannovo narodonaselenja. Księga stałej ludności wsi Sypień 1897-1931 0
75/23/0/1.4/92 Kniga nastojannovo narodonaselenja. Księga stałej ludności folwarku Zygmuntów, Kaczeń i Łasieczniki 1897-1931 0
75/23/0/1.4/93 Rejestr mieszkańców gminy Nieborów wsi: Arkadia, Janowice, Julianów, t. I 1897-1931 0
75/23/0/1.4/94 Rejestr mieszkańców wsi Bełchów t. II 1897-1931 0
1 2 3 4 5

Amount of archival material

306

306

0

5.52

5.52

0.00

Amount of non-archival material

0

0.00

- brak danych -

X

Drodzy użytkownicy,

W dniu 31 maja 2021 roku wyłączony zostanie nieaktualizowany od początku 2019 roku serwis www.szukajwarchiwach.pl.

Wobec tego zachęcamy do korzystania z nowej odsłony serwisu dostępnej pod adresem www.szukajwarchiwach.gov.pl.